САУҘА, алыш-биреш юлы м-н тормошҡа ашырылған тауар әйләнеше формаһы, иҡтисад тармағы. Күмәртәләп һәм ваҡлап һатыу, эске һәм тышҡы сауҙа, ойоштороу формаһы б-са – аукцион (ҡара: Аукцион), биржа (ҡара: Биржа), комиссия, тауар ебәреү һ.б. С. айырыла. Боронғо ваҡытта С. урынын алмашыу алып тора: күршеләр, игенселек һәм һыйырсылыҡ үҫешкәндән һуң –  ер эшкәртеүселәр һәм күсмә ҡәбиләләр (ҡара: Күсмә тормош) араһында тауар м-н алмашыу бара. Башҡортостанды Урта Азия м-н бәйләгән Каруан сауҙа юлдары Яҡын һәм Урта Көнсығыш, Ҡытай һ.б. илдәр м‑н С. алып барыуҙың үҫеүенә булышлыҡ итә. Көньяҡ Уралдан сит илдәргә ҡиммәтле йәнлек тиреһе, тире, мал, бал һәм тау эше үҫешкәндән һуң – металлургия продукцияһы сығарыла, уларға алмашҡа ебәк, көмөш һауыт-һаба, биҙәүестәр, тәңкәләр (ҡара: Аҡса) һ.б. индерелә. 1653 й. Рәсәйҙә Сауҙа уставы халыҡҡа еткерелә, уға ярашлы берҙәм сауҙа пошлинаһы билдәләнә (тауар хаҡының 5%-ы). Рәсәйҙә Урта һәм Үҙәк Азия м-н һатыу итеүҙең иң эре тышҡы сауҙа үҙәктәре булып Ырымбур (ҡара: Ырымбур алыш-биреш йорто), Өфө, Троицк (ҡара: Троицк алыш‑биреш йорто), Орск, Яйыҡ, Минзәлә ҡҡ., Сәйет биҫтәһе тора. Эске сауҙала ҙур ролде йәрминкәләр һәм баҙарҙар уйнай. 1850 й. Ырымбур губернаһында 20 ҡала һәм 129 ауыл йәрминкәһе иҫәпләнә, шуларҙың иң эреләре Минзәлә, Бөгөлмә һәм Өфө йәрминкәләре була. Төп С. предметтары – иген, он, ағас, мал, а.-х. инвентары. Сауҙагәрҙәр капиталын приискылар һәм рудниктар, сәнәғәт пр-тиелары, урмандар (ҡара: Эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге) һатып алыуға һала (ҡара: Сауҙагәрҙәр). Өфө губернаһында сауҙа үҫешенә Ағиҙел һәм Кама йй. пароход суднолары йөрөшөн (ҡара: Йылға транспорты) ойоштороу, тимер юлдар төҙөү, тауар биржалары, банкылар һәм телеграфбулдырыу булышлыҡ итә. Магазиндар һәм лавкалар аша стационар С. үҫеш ала, эре сауҙа йорттары төҙөлә. 20 б. башында губернанан металл һәм унан эшләнгән изделиелар, ҡорал, ҡиммәтле тире, ағас, икмәк, тоҙ, һөнәрселек кәсебе тауарҙары сығарыла; күмер, нефть продукттары, текстиль, сәй, шәкәр индерелә. Иген һатыу ҙур темптар м-н үҫешә. 1920 й. авг. АСБР ХКС-ы ҡарары м-н ирекле С. тыйыла (ҡара: Хәрби коммунизм), яңы иҡтисади сәйәсәт йылдарында ваҡытлыса рөхсәт ителә. 1930 й. алып СССР-ҙа дәүләт С. (30-сы йй. уртаһынан төп урынды биләй) һәм ҡулланыусылар кооперацияһы айырыла.Планлы иҡтисад йылдарында тауар ресурстарын норма б-са таратыуҙы һәм хаҡ яһалышын дәүләт башҡара. Баҙар иҡтисадына күскәндән һуң тауар әйләнешендә дәүләт С. өлөшө кәмей, шәхси пр-тиелар өҫтөнлөк ала. 1994 й. дәүләт С. пр-тиеларының күпселеге хосусилаштырыла. 1992 й. Башҡортостанда күмәртәләп һәм ваҡлап һатыу С. өлөшө тулайым төбәк продукты дөйөм күләменең 2%-ын, 2007 й. 12,4%-ын тәшкил итә. 2008 й. С. пр-тиелары башҡа пр-тиелар, ойошмаларҙың дөйөм һанының 28,3%-ын; Рәсәй иҡтисадында респ. ваҡлап һатыу С. өлөшө 3,1%; бәләкәй предприятиеларҙың күмәртә С. – 58,1%; ваҡлап һатыу –  59,4% тәшкил итә. Волга буйы федераль округында БР күмәртә С. әйләнеше б-са 5‑се, РФ-та 14‑се урынды (2000 й. әйләнеш  88,9, 2008 й. – 399,7, 2009 й. – 357,8 млрд һум тәшкил итә); ваҡлап һатыу б-са ошоға ярашлы 1-се һәм 6-сы урындарҙы (табл. ҡара) биләй. БР-ҙың ҡулланыусылар тауарҙары баҙарында  С. селтәр структуралары йылдам үҫешә. 1992–2008 йй. БР-ҙың тышҡы С. әйләнеше  9,3 тапҡырға (ҡара: Тышҡы исҡтисади бәйләнештәр) арта. С. өсөн белгестәр Рәсәй сауҙа-иҡтисад университетында, Сауҙа-иҡтисад колледжында, Кооператив техникумында һ.б. әҙерләнә.

   Әҙәб.: Муфтиев Г.Г., Ардашова О.И., Габитов Х.Ш. Экономика предприятия торговли. Уфа, 2008.

О.И. Ардашова

Тәрж. Г.Ҡ. Ҡунафина

Б а ш ҡ о р т о с т а н д а   в а ҡ л а п   һ а т ы у   с а у ҙ а   ә й л ә н е ш е, млн һум

 

1940*

1950*

1960*

1970

1980

1990

2000

2009

Аҙыҡ-түлек тауарҙары

72,6

175,6

439,6

882,1

1383

2452

25255,9

229231,7

Аҙыҡ-түлек булмаған тауарҙар

48,3

158

424,9

768,4

1469

3250,7

24144

229717,5

Бөтәһе

120,9

333,6

864,5

1650,5

2852

5702,7

40399,9

458949,2

 

* 1961 й. хаҡтар масштабында

 

 

 

Яндекс.Метрика