СТӘРЛЕБАШ РАЙОНЫ, БР‑ҙың көньяҡ‑көнбайышында урынлашҡан. Төньяҡта — Миәкә р‑ны, төньяҡ‑көнбайышта — Ырымбур өлк., көнсығышта —Стәрлетамаҡ, көньяҡ‑көнсығышта — Мәләүез, көньяҡта Фёдоровка р‑ндары м‑н сиктәш. 1930 й. 20 авг. Ҡарағош р‑ны булараҡ ойошторола (ҡара: Административ район), район составына Стәрлетамаҡ кантоны улустары инә, 1932 й. 20 февр. хәҙ. исемен ала. 1963 й. 1 февр. бөтөрөлә, терр‑яһы Мәләүез һәм Стәрлетамаҡ р‑ндарына бирелә. 1964 й. 3 мартында яңынан ойошторола. Майҙаны — 1609 км2. Адм. үҙәге – Стәрлебаш а., Өфөнән көньяҡ‑көнбайышҡа 182 км һәм Стәрлетамаҡ т. юл ст. көнбайышҡа табан 57 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы (мең кеше): 1939 й. — 39,5; 1959 — 29,8; 1989 — 21,7; 2002 — 22,0. Милли составы (2002): татарҙар — 56,8%, башҡорттар — 33,3%, урыҫтар — 5,6%. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 13,5 кеше/км2. Районда 16 ауыл советы, 69 ауыл торама пункты, иң ҙурҙары: Стәрлебаш (5,8 мең кеше), Тәтер‑Арыҫлан (1,0 мең), Буҙат (0,8 мең) ауылдары.

Район терр‑яһы Стәрлебаш‑Фёдоровка ҡалҡыулығында урынлашҡан. Рельефы конус формаһындағы ҡалдыҡ тауҙар м‑н ҡалҡыулыҡлы-тигеҙһеҙ. С.р. Көньяҡ Татар көмбәҙе сиктәрендәята. Район терр‑яһында кирбес сеймалы: балсыҡһәм ҡомло балсыҡятҡылығы (Стәрлебаш), нефть ятҡылығы (Гончар) бар. Климаты континенталь, дым етешмәй. Һауаның уртаса йыллыҡ т‑раһы 2,5°С, ғин. уртаса т‑ра  ‑15°С, июлдә 19°С. Абс. макс. т‑ра 33°С, абс. миним. т‑ра ‑44,0°С. Яуым‑төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 450 мм, йылы осорҙа 300—350 мм. Гидрографик селтәрҙе Стәрле, Өршәк, Тәтер (Дим й. ҡушылдығы) һәм Күндерәк (Ашҡаҙар й. ҡушылдығы) йылғалары; Ҡыҙыл Маяҡһаҙлығы барлыҡҡа килтерә. Йыуылған, типик һәм ябай ҡара тупраҡ өҫтөнлөк итә, төньяҡ‑көнбайышында ҡараһыу һоро урман тупрағы осрай. Киң япраҡлы урмандар таралған. Терр‑яның 16,9%‑ын урман ҡаплаған. Хайуандар донъяһы урман һәм дала төрҙәренән тора. Табылды сейәлектәре тәбиғәт ҡомартҡыһыбулып тора.

2009 й. ауыл хужалығы ерҙәренеңмайҙаны 121,0 мең га (дөйөм майҙандың 75%‑ы) тәшкил иткән, ш. иҫ. һөрөнтө ерҙәр — 72,6, сабынлыҡтар — 10,1, көтөүлектәр — 38,2; урмандар майҙаны — 29,2, ер өҫтөһыуҙары — 0,5. Район Урал алды дала зонаһына инә. А.х. пр‑тиелары [5 АХПК, ш. иҫ. “Күндерәк”, 10 ЯСЙ, 102 крәҫтиән (фермер) хужалығы] иген культуралары, шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш үҫтереүгә, ит‑һөт йүнәлешле һыйыр малын үрсетеүгә махсуслаша, сусҡасылыҡ, һарыҡсылыҡ, умартасылыҡ үҫешкән. Район терр‑яһында инкубатор-ҡошсолоҡ станцияһы, “Урманцентр” ДУП филиалы урынлашҡан. “Стерлибашевсксельэнерго” ЯСЙ, “Башкирэнерго” ААЙ‑ның “Башҡортостан—Көньяҡ энергетик тауар һатыу компанияһы” ЯСЙ Стәрлебаш филиалы участкаһы, “Газсервис” ААЙ‑ның “Салауатгаз” филиалы Стәрлебаш район газ комплекс хеҙмәте, “Стәрлебашводоканал” ЯСЙ, “Стәрлебаш” агрофирмаһы МУП, ҡатнаш аҙыҡ з‑ды, һөт з‑ды, юл ремонтлау‑төҙөү идаралығы һ.б. эшләй. Район терр‑яһы буйлап Стәрлетамаҡ—Стәрлебаш—Фёдоровка, Ҡырғыҙ‑Миәкә—Стәрлебаш, Ҡырғыҙ‑Миәкә—Тәтер‑Арыҫлан—Стәрлебаш, Стәрлетамаҡ—Стәрлебаш—Тәтер‑Арыҫлан автомобиль юлдары үтә. С.р. көньяҡ иҡтисади төбәккәинә.

Районда ПУ, 32 дөйөм белем биреү мәктәбе, шуларҙың 14‑е урта мәктәп, ш. иҫ. Стәрлебаш урта мәктәбе №1; махсус коррекция мәктәбе, 29 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, балалар ижады йорто, ДЮСШ, спорт‑һауыҡтырыу комплексы; үҙәк район дауаханаһы, 2 амбулатория, 38 фельдшер-акушерлыҡ пункты; мәҙәниәт йорто, 34 клуб учреждениеһы, 18 китапхана бар. Районда өлгөлө һәм халыҡ үҙешмәкәр сәнғәт коллективы эшләй. Урыҫ, башҡ. һәм татар телдәрендә “Стерлибашевские родники” гәз. сыға.

И.В.Голубченко, С.Г.Курас

Тәрж. Г.А.Миһранова

Карта: Cтәрлебаш районы

Яндекс.Метрика