СӘНӘҒӘТ УЗЕЛЫ, транспорт йәһәтенән һәм географик яҡтан урынлашыуы уртаҡ, халыҡ йәшәгән урындары билдәле бер системала булған һәм үҙ-ара производство бәйләнештәре м‑н берләшкән сәнәғәт пр‑тиелары берләшмәһе. С.у. бер ҡала м‑н сикләнеүе мөмкин (моноцентрик), ләкин йышыраҡ эргәһендәге торама пункттар м‑н бергә алынған ҡалалар системаһынан ғибәрәт (полицентрик). С.у. тығыҙ эске производство бәйләнештәре, ш. иҫ. производствоны кооперациялау һәм производствоны комбинациялау, дөйөм производство инфраструктураһы (транспорт, электр һәм газ менән тәьмин итеү, һыу менән тәьмин итеү һ.б.) хас. Башҡарылған функциялары б‑са эшкәртеү сәнәғәте (структураһы ҡатмарлыраҡ) күп булған, сеймал табыу һәм яғыулыҡ әҙерләү сәнәғәте өҫтөнлөк иткән йәки ҡатнаш типтағы (табыу-эшкәртеү) С.у., сәнәғәт производствоһының концентрацияланыуы б‑са — ҙур, уртаса һәм бәләкәй, формалашыу кимәле б‑са — төплө, формалашҡан, формалашыусы С.у. айыралар. С.у. төбәк территориаль-производство коплекстарының нигеҙен тәшкил итә. БР‑ҙа М.Ф.Хисмәтов 8 (Өфө, Стәрлетамаҡ, Күмертау, Бәләбәй, Октябрьский, Нефтекама, Белорет һәм Сибай С.у.), М.Н.Иҫәнбаев — 10 (Өфө, Стәрлетамаҡ-Салауат, Күмертау-Мәләүез, Бәләбәй, Дәүләкән-Раевка, Туймазы-Октябрьский, Нефтекама, Белорет, Учалы һәм Сибай-Баймаҡ) С.у. айыра, улар иҡтисади районлаштырыуҙың нигеҙен барлыҡҡа килтерә (табл. ҡара). Өфө С.у. респ. үҙәгендә урынлашҡан һәм Өфө, Благовещен ҡҡ., ҡала тибындағы Шишмә ҡасабаһын берләштерә (респ. сәнәғәт продукцияһының 40%‑тан ашыуын етештерә). Транспорт йәһәтенән һәм географик яҡтан уңайлы урынлашыуы, баш ҡала функцияларын тормошҡа ашырыуы иҫәбенә формалашҡан. Өфө нефть эшкәртеү з‑дтары респ. яғыулыҡ-энергетика комплексының нигеҙен тәшкил итә. Стәрлетамаҡ-Салауат С.у. Стәрлетамаҡ, Салауат, Ишембай ҡҡ. берләштерә (респ. сәнәғәт продукцияһының 26,2%‑ы). Химик индустрия үҙәге иҫәпләнә. Күмертау-Мәләүез С.у. Күмертау, Мәләүез ҡҡ. берләштерә (респ. сәнәғәт продукцияһының 4,8%‑ы). Бәләбәй С.у. Бәләбәй ҡ., ҡала тибындағы Приют ҡасабаһын; Дәүләкән-Раевка — Дәүләкән ҡ., Раевка а.; Туймазы-Октябрьский С.у. — Туймазы, Октябрьский ҡҡ., респ. сәнәғәт продукцияһының 13%‑ын етештерә. Нефтекама С.у. Нефтекама, Яңауыл, Ағиҙел ҡҡ. берләштерә (респ. сәнәғәт продукцияһының 14,5%‑ы). Белорет С.у. Белорет ҡ. инә; Учалы С.у. — Учалы ҡ., Учалы а; Сибай-Баймаҡ С.у. — Сибай, Баймаҡ ҡҡ., респ. сәнәғәт продукцияһының 6%‑ын етештереп, сеймал табыу һәм яғыулыҡ әҙерләү сәнәғәте тармаҡтарында махсуслаша. Тармаҡтары бер-береһенә яҡын һәм үҫешкән булған, ш. уҡ хеҙмәтләндереү өлкәһенә ҡараған, производство структураһы комплекслы булғандар иҫәбенә — Өфө, Стәрлетамаҡ-Салауат, Белорет С.у., производство структураһы тулы булмағандарға Нефтекама, Сибай-Баймаҡ С.у. инә.

Әҙәб.: Хисматов М.Ф. Территориальная организация производительных сил Башкирии и пути её совершенствования. Уфа, 1987; Исянбаев М.Н. Экономические подрайоны Республики Башкортостан: проблемы формирования и развития. Уфа, 1995.

Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов

Башҡортостан Республикаһының сәнәғәт узелдары

Яндекс.Метрика