СВЕРДЛОВСК ӨЛКӘҺЕ, РФ субъекты. БР, Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе, Ханты-Манси авт. округы, Коми Респ. һәм Пермь крайы м‑н сиктәш. Үҙәге – Екатеринбург ҡ. (1924—91 йй. Свердловск ҡ.). 1934 й. 17 ғин. Урал өлкәһен бүлгәндә ойошторолған. Составында 33 район, 47 ҡала, 97 ҡала тибындағы ҡасаба. Урал федераль округына инә. Майҙаны – 195 мең км2. Халҡы – 4,5 млн кеше, ш. иҫ. 37,3 мең башҡорт (2002). Халҡының уртаса тығыҙлығы – 22,6 кеше/км2. Халҡының тәбиғи кәмеүе (2007) – 14,0 мең кеше. Халыҡтың 87,9%‑ы ҡалала йәшәй; ҙур ҡалалары – Екатеринбург, Түб. Тагил, Каменск‑Уральский, Первоуральск, Серов. Иҡт. әүҙем халҡының һаны – 2,4 млн кеше. Милли составы (2002, %): урыҫтар – 79,8, татарҙар – 3,8, украиндар – 2,0, башҡорттар – 1,2 һ.б. С.ө. башҡорттары Урал аръяғы башҡорттарына ҡарай, Һыҙғы, Үрмәкәй, Өфө-Шигири, Шәкүр һ.б. торама пункттарында йәшәй. С.ө. терр‑яһына Өпәй, Һыҙғы, Оло Ҡошсо һәм Терһәк улустары башҡорттарының аҫаба ерҙәре инә; 19 б. 1‑се ярт. терр‑я Пермь губернаһы 2‑се башҡ. кантонының 5‑се, 6‑сы, 7‑се йорттары составына ингән. БР м‑н С.ө. араһында Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау, тәбиғи ресурстарҙы файҙаланыу һәм экологик хәүефһеҙлекте тәьмин итеү өлкәһендә (1998), сауҙа‑иҡт., фәнни-техник, соц. һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек т‑да (2003) килешеүҙәргә ҡул ҡуйылған. 2002 й. алып Екатеринбургта БР‑ҙың Даими вәкиллеге эшләй. БР м‑н С.ө. араһында сауҙа әйләнеше 2008 й. 18,2 млрд һум тәшкил иткән. С.ө. башҡорттарының 1-се өлкә съезы үтә (1998), башҡорт ҡоролтайҙары (1997 й. алып), Урта Урал халыҡтары көндәре (2003 й. алып) үткәрелә, уларҙың сиктәрендә йыл һайын өлкә күләмендә башҡорт мәҙәниәте һәм киноһы байрамдары, фестивалдәре һ.б. үтә. С.ө. 6 башҡ. милли-мәҙәни ижт. берекмәһе эшләй: Свердловск өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы (2001 й. алып), Свердловск өлкәһе башҡорт мәҙәниәте үҙәге (2002 й. алып; икеһе лә — Екатеринбург), Екатеринбург ҡ. “Фатима” башҡорт ҡатын‑ҡыҙҙары ижт. ойошмаһы (2001 й. алып), М.Ғафури ис. Екатеринбург башҡ.-татар йәмғиәте (1997 й. алып) һ.б. Урал тау акад. Ижади йәштәр үҙәге асылған, ул Башҡортостан тормошондағы әһәмиәтле ваҡиғаларға арналған һынлы сәнғәт күргәҙмәләре, саралар үткәрә. “Йәдкәр” ижади башҡ. театр коллективы (2000 й. алып), “Гөлдәр” ижади коллективы, мини-футбол б‑са “Салауат Юлаев” командаһы эшләй. С.ө. этномәҙәни уҡытыу компоненты булған 3 мәктәптә башҡорт теле мотлаҡ уҡытыла торған предмет булараҡ өйрәнелә (2002 й. алып, Үрмәкәй, Өфө-Шигири, Шәкүр), башҡ. телен өйрәнеү б‑са 5 йәкшәмбе мәктәбе асылған (1998 й. алып), мәктәптәрҙә башҡ. телен, әҙәбиәтен һәм башҡ. халҡының тарихын өйрәнеү б‑са факультативтар һәм түңәрәктәр ойошторола. С.ө. мәктәптәрен тамамлаусылар БР колледждарында һәм вуздарында уҡый. Өфөлә Урал юридик акад. филиалы эшләй (2002 й. алып). С.ө. һәм БР араһында фәнни бәйләнештәр булдырылған: Урал тау акад. БР Фәндәр академияһы м‑н берлектә «“Тау власы” һәм 18 б. башҡорттары» фәнни-ғәмәли конф. үткәрелә (Екатеринбург, 2005), Геология институты РФА Урал бүлексәһенең Геология һәм геохимия ин‑ты м‑н берлектә тикшеренеүҙәр алып бара һ.б. Красноуфимск ҡ. Салауат Юлаевҡа һәйкәл ҡуйылған (2008). С.ө. тыуған В.А.Ленский, А.К.Лощенков, Т.Ю.Петрова, В.Н.Серов, Т.А.Әлиев һ.б. эшмәкәрлеге Башҡортостан м‑н бәйле.

Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов

Яндекс.Метрика