ТӘБИҒӘТ ҠОМАРТҠЫЛАРЫ, һирәк осрай торған, алмаштырыу мөмкин булмаған, экология, фән, мәҙәниәт һәм эстетика яғынан ҡиммәтле булған тәбиғәт комплекстарын һәм уларҙың компоненттарын, ш. уҡ тәбиғи һәм яһалма барлыҡҡа килгән объекттарҙы үҙ эсенә алған махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре категорияһы. РФ‑тың һәм БР‑ҙың “Махсус һаҡланыусы биләмәләр тураһында” закондарына (1995) ярашлы ойошторола. Район, төбәк, федераль, халыҡ‑ара Т.ҡ. айырыла. Һаҡлау объекты б‑са биол. (ботаник, дендрологик, зоол.), геол. (геоморфологик, минералогик, палеонтологик), гидрологик, комплекслы (йәки ландшафлы) Т.ҡ. бүленә. 1965 й. Башҡортостанда тәүге Т.ҡ. ойошторола. Республикала дөйөм майҙаны 73,441 мең га булған төбәк әһәмиәтендәге 182 Т.ҡ. (ҡара: табл.), ш. иҫ. 55 ботаник, 34 дендрологик, 5 зоол., 21 геол., 22 гидрологик, 45 комплекслы Т.ҡ. бар (2016), улар араһында шарлауыҡтар, мәмерйәләр, күлдәр, тауҙар, минераль һыу сығанаҡтары, геол. яланғаслыҡтар, һирәк осраған флораһәм фаунатөрҙәре булған урындар һ.б. БР Хөкүмәтенең 2014 й. 19 мартындағы ҡарарына ярашлы Күлйорттамаҡ мәмерйәһе, Күперле карст күпере, Ҡотоҡ, оҫҡон йыуаһы популяцияһы (Күгәрсен р‑ны), Шүлгәнташ, Ямантау респ. әһәмиәтендәге Т.ҡ. иҫәбенән сығарыла.

Әҙәб.: Г а р е е в Э.З. Геологические памятники природы. Уфа, 2004; Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан. Уфа, 2006.

З.Ф.Үләмәева

Тәрж. И.М.Япаров

 

 

Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡылары

№ п/п

Тәбиғәт ҡомартҡыһы

Административ район

Ойошторолоу йылы

1

2

3

4

Ботаник

1

Аҙаҡлы й. тамағындағы Кесе Һүрәм й. үҙәне

Ейәнсура

1985

2

Алатау биләмәһе

Ишембай

1995

3

Арҡауыл һаҙлығы

Салауат

2005

4

Арый а. янындағы дала сейәһе ҡыуаҡлыҡтары

Дыуан

1965

5

Атауҙы күленең көнбайыш һәм көньяҡ ярҙары

Әбйәлил

1997

6

Балғажы а. ҡаршыһындағы дала участкаһы

Әлшәй

1985

7

Бешәтәк тауындағы ҡарағас урманы

Белорет

1965

8

Бөрө ял йорто эргәһендәге ҡарағайлыҡ

Бөрө

1965

9

Бәләбәй урман хужалығындағы тәбиғи ҡарағайлыҡ

Бәләбәй

1965

10

Венеция а. эргәһендәге ҡарағайлыҡ

Дүртөйлө

1965

11

Восток а. эргәһендәге ҡарағайлыҡ

Илеш

1965

12

Дөрдөр тауындағы янтайыусан шыҡтым ҡыуаҡлығы

Ейәнсура

2003

13

Ирәндек һыртындағы оҫҡон йыуаһы популяцияһы

Баймаҡ

1985

14

Канонников тауы

Ейәнсура

2003

15

Клюквенный һаҙлығы

Архангел

2005

16

Кожай‑Максим а. эргәһендәге ҡарағай урманы

Йәрмәкәй

1965

17

Көркәк һыртының Көркәк тауы

Әбйәлил

1997

18

Кәңгеш урман хужалығындағы шыршы‑аҡ шыршы урмандары

Дүртөйлө

1965

19

Ҡарауылтау

Ишембай

1985

20

Ҡолоҡ й. тирә‑яғы

Ишембай

1985

21

Ҡыҙҙартау

Салауат

2005

22

Ҡыҙларбиргән а. эргәһендәге ҡарт ҡарағастар

Йылайыр

1965

23

Ҡыр баҙыяны популяцияһы

Миәкә

1985

24

Ҡырҡтытау һыртындағы Ултыҡ‑Ҡарағас төбәге

Әбйәлил

1997

25

Максимовский төбәге

Әлшәй

2005

26

Маҡан й. үҙәне

Хәйбулла

2003

27

Маты й. тамағындағы ҡарағайлыҡ

Баҡалы

1965

28

Маяҡтау

Күгәрсен

2003

29

Николо‑Берёзовка урман хужалығындағы юғары бонитетлы тәбиғи ҡарағайлыҡ

Краснокама

1965

30

Оҫҡон йыуаһы популяцияһы

Күгәрсен

1985

31

Оҫҡон йыуаһы популяцияһы

Мишкә

1985

32

Попковский күлдәре төбәге

Хәйбулла

2003

33

Селтәрлеуртаташ төбәге

Ишембай

1985

34

Сосновый күле

Дыуан

2005

35

Суҡраҡ сейәлеге төбәге

Хәйбулла

2003

36

Сәйетбаба а. эргәһендәге сәтләүек ағасы ҡыуаҡлыҡтары

Ғафури

1965

37

Табылды сейәлектәре

Стәрлебаш

1965

38

Таналыҡ й. үҙәне

Хәйбулла

2003

39

Ташлы һаҙлығы

Әлшәй

2005

40

Толпар шыршылыҡтары

Ғафури

1965

41

Төньяҡ Ҡыраҡа һыртындағы оҫҡон йыуаһы популяцияһы

Белорет

1985

42

Туҡмаҡ аҡланы

Бөрйән

1965

43

Упҡанкүл

Нуриман

1965

44

Упҡанкүл а. эргәһендәге Упҡанкүл һаҙлығы һәм күле

Асҡын

1985

45

Үләнде күленең көнсығыш яры

Әбйәлил

1997

46

Һалдыбаш төбәгендәге йүкәлек

Иглин

2005

47

Чуркин һаҙлығындағы орхидея популяциялары

Өфө

2005

48

Шишмә урман хужалығының 73‑сө кварталы

Шишмә

1985

49

Әңгәсәк ҡарағайлығы

Дүртөйлө

1965

50

Яңы Ҡайынлыҡ а. эргәһендәге реликт ҡарағайлыҡ

Краснокама

1965

Геологик

1

Асы минераль һыу сығанаҡтары

Белорет

1965

2

Аҫҡын боҙ мәмерйәһе

Ғафури

1965

3

Диңгеҙ фаунаһы м‑н өҫкө юра ҡомташтарының Никитин яланғаслыҡтары

Көйөргәҙе

1965

4

Күлйорттамаҡ мәмерйәһе

Бөрйән

1965

5

Күперле й. карст күпере

Мәләүез

1965

6

Ҡарлыман мәмерйәһе

Ҡырмыҫҡалы

1965

7

Ҡорманай мәмерйәләре

Ауырғазы

1965

8

Ҡотоҡ төбәге

Мәләүез

1965

9

Ҡыҙылъяр мәмерйәһе

Белорет

1965

10

Ҡыуыштау мәмерйәһе

Иглин

1965

11

Лаҡлы а. эргәһендәге Әй й. буйында Ҡапҡаташ ҡаяһы

Салауат

1965

12

Лаҡлы мәмерйәһе

Салауат

1965

13

Оло Ҡалпаҡ ҡаяһы

Иглин

1965

14

Охлебинин гипс мәмерйәһе

Иглин

1965

15

Ҡотлоғужа өҫкө аҡбур тоҡомдары яланғаслыҡтары

Ғафури

1965

16

Плиоцен дәүере балыҡтарының һөлдәләре м‑н балсыҡлы һәүерташтарҙың Сейәле‑Әтәс яланғаслыҡтары

Илеш

1965

17

Ромадановка йырыны

Ишембай

1965

18

Ситдиҡ‑Мулла а. эргәһендәге Өшкәтле йырыны

Ауырғазы

1965

19

Уйташ тауы

Учалы

1965

20

Хажы мәмерйәһе һәм Берғамыт шишмәһе

Ишембай

1965

21

Шүлгәнташ

Бөрйән

1965

22

Янғантау

Салауат

1965

Гидрологик

1

Аҡкүл

Ғафури

1965

2

Алға сульфат‑кальций сығанағы

Дәүләкән

1965

3

Асы шарлауығы

Архангел

1965

4

Асылыкүл

Дәүләкән

1965

5

Атыш шарлауығы

Белорет

1965

6

Бөрө минераль һыу сығанаҡтары

Бөрө

1965

7

Ғәҙелша (Ибраһим) шарлауығы

Баймаҡ

1965

8

Зәңгәркүл шишмәһе

Ҡырмыҫҡалы

2003

9

Красноусол минераль һыу сығанаҡтары

Ғафури

1965

10

Красный Ключ сығанағы

Нуриман

1965

11

Күҫәләр көкөртлө һыу сығанаҡтары

Салауат

1965

12

Ҡандракүл

Туймазы

1965

13

Ҡарағайкүл (Ворожеич)

Учалы

1965

14

Ҡорғаҙаҡ сығанағы

Салауат

1965

15

Ҡуҡрауыҡ шарлауығы

Ишембай

1965

16

Мулдаҡкүл

Әбйәлил

1965

17

Саруа күле

Нуриман

1965

18

Уржум минераль һыу сығанаҡтары

Бөрө

1965

19

Яҡтыкүл

Әбйәлил

1965

20

Яҡут тоҙло һыу сығанағы

Көйөргәҙе

1965

21

Яманйылға, Саруа йй. һәм уларҙың тирә‑яғы

Нуриман

1985

Дендрологик

1

Аҡбарыҫ а. эргәһендәге шыршы культуралары

Шаран

1965

2

Александровка а. эргәһендә ултыртылған һаҡлағыс ағастар комплексы

Дәүләкән

1965

3

Андреевка а. эргәһендәге кедрҙар төркөмө

Бөрө

1965

4

Баҡалы урман хужалығында ултыртылған ҡарт ылыҫлы ағас төрҙәре

Баҡалы

1965

5

“Берендей” балалар дендрологик паркы

Бөрө

2005

6

Благовещен ҡ. ҡарағай ултыртмалары

Благовещен

1965

7

Бөрө дәүләт пед. ин‑тының дендропаркы

Бөрө

2005

8

Буранғол а. ҡарт ҡарағас

Әбйәлил

2005

9

Вознесенка а. кедр

Бөрө

1965

10

Дүртөйлө йырыны

Шаран

1985

11

Дәүләкән совхозындағы шыршы ултыртылған парк

Дәүләкән

1965

12

Ермолаевка дендропаркы

Көйөргәҙе

1965

13

Йоматау тәж. урман культуралары

Шишмә

1965

14

Ҡалмаш а. янындағы һаҡлағыс ултыртмалар комплексы

Шишмә

1965

15

Ҡандра т. юл ст. буйында ултыртылған ҡарағайҙар

Туймазы

1965

16

Ҡарағай культуралары (1912 й.)

Бөрө

1965

17

Ҡарағай культуралары (1903—11 йй. ултыртылған)

Иглин

1965

18

Ҡарағас культуралары

Туймазы

1965

19

Ҡарағас культуралары

Әлшәй

1965

20

Ҡараһыйыр ҡарт ҡарағасы

Әбйәлил

2005

21

Ҡарт ҡарағас культуралары

Бөрө

1965

22

Мичурин шыршыһы һәм ҡарт ҡарағас ултыртмалары

Бәләбәй

2005

23

Непейцев дендропаркы

Өфө

1965

24

Николо‑Берёзовка урман хужалығындағы шыршы һәм ҡарағай ултыртмалары

Краснокама

1965

25

Өҫән‑Ивановка урман хужалығындағы ҡарағай культуралары

Бәләбәй

1965

26

Өҫән‑Ивановка урман хужалығындағы ҡарағас культуралары

Бәләбәй

1965

27

Өфө тәж. баҫыуын һаҡлаусы урман һыҙаттары

Өфө

1965

28

Себер кедры культураһы

Белорет

1965

29

“Сик” реликт ҡарағайы

Дыуан

2005

30

Стәрлетамаҡ урмансылығының 13‑сө кварталындағы ҡарағай һәм шыршы культуралары (42‑се выдел)

Стәрлетамаҡ

1985

31

Стәрлетамаҡ урмансылығының 16‑сы кварталындағы ҡарағай культуралары (23‑сө выдел)

Стәрлетамаҡ

1985

32

Стәрлетамаҡ урмансылығының 19‑сы кварталындағы кедр культуралары (17‑се выдел)

Стәрлетамаҡ

1985

33

Сыртлан а. эргәһендәге далала ағас үрсетеү участкаһы

Бүздәк

1965

34

Төмәнәк а. эргәһендәге Саған һыҙаһы

Туймазы

1985

35

Шөңгәккүл дала дендропаркы

Шишмә

1965

36

Шығай а. эргәһендәге ҡарт ҡарағас

Белорет

2005

37

Юлбарыҫ а. эргәһендәге оло ҡарағас

Хәйбулла

2003

Зоологик

1

Енғалыш төбәгендәге йыртҡыс ҡоштарҙың оялары һәм торналар йыйылған урындар

Өфө

2005

2

Оло һәм Кесе Энәк йй. йылға бағырының резерваты

Күгәрсен

1965

3

Оло һәм Кесе Әпшәк инештәрендәге йылға бағырының тәбиғәт резерваты

Бөрйән

1965

4

Йылға бағырының резерваты

Ғафури

1965

5

Әүжән урман хужалығындағы йыртҡыс ҡоштарҙың оялары

Белорет

1986

Комплекслы

1

Абдулла тауы

Дыуан

2005

2

Арский ташы төбәге

Белорет

1965

3

Бабай, Ҡушай һәм Һандыҡ түбәләре м‑н Ҡырҡтытау һырты участкаһы

Әбйәлил

1997

4

Балҡантау

Әлшәй

1965

5

Гладкий тауы

Дыуан

2005

6

Ҙур һәм Бәләкәй Ялан күлдәре

Дүртөйлө

1965

7

Егән мәмерйәһе һәм уның тирә‑яғы

Ишембай

1985

8

Ирәмәл тауы

Белорет

1965

9

Ирәндек һыртының Ҡоҙғонташ тауы

Әбйәлил

1997

10

Ирәндек һыртының Тағанташ тауы

Әбйәлил

1997

11

Йөрәктау

Стәрлетамаҡ

1985

12

Кәлимосҡан ҡаяһы, Салауат Юлаев мәмерйәһе һәм уның тирә‑яғы

Ишембай

1985

13

Ҡаракүл һаҙлығы

Дыуан

2005

14

Ҡарашар һаҙлығы

Дыуан

2005

15

Ҡотҡор төбәге

Белорет

1965

16

Ҡыҙылташ төбәге

Ишембай

1985

17

Ҡыйышҡы (Аксаков) күле

Ҡырмыҫҡалы

1965

18

Ҡырҡтытау һыртының Ҡараташ тауы

Әбйәлил

1997

19

Ҡырҡтытау һыртының Һыуосҡан төбәге

Әбйәлил

1996

20

Лағыр һаҙлығы

Салауат

2005

21

Наратһаҙ төбәге

Мишкә

2005

22

Озерский һаҙлығы

Дыуан

2005

23

Олимпия мәмерйәһе һәм уның тирә‑яғы

Ишембай

1985

24

Оло Таҙтүбә тауы

Дыуан

1985

25

Оло Ямантау

Белорет

1965

26

Өлкөндө а. эргәһендәге карслы һаҙлыҡтар комплексы

Дыуан

2005

27

Өргөн күле һәм Өргөн ҡарағайлығы

Учалы

1965

28

Сабаҡай ҡаяһындағы мәмерйә

Дыуан

1965

29

Сатыртау

Әлшәй

2005

30

Сусаҡтау

Әлшәй

2005

31

Татыш күле

Илеш

1965

32

Ташөй мәмерйәһе һәм уның тирә‑яғы

Ишембай

1985

33

Таштуғай тауҙары төбәге

Хәйбулла

2003

34

Торатау

Ишембай

1965

35

Туғарһалған күле һәм уның тирә‑яғы

Ишембай

1985

36

Шайтантау

Хәйбулла

1965

37

Шөңгәккүл

Шишмә

1965

38

Шәмсетдин күле

Бөрө

1965

39

Ыласын мәмерйәһе һәм уның тирә‑яғы

Ишембай

1985

40

Әлйән тауы

Ейәнсура

2003

41

Әрүәк‑Рәз тауы

Белорет

1985